JEZIORO TANGANIKA

Mapa jeziora TanganikaWielka Dolina Ryftowa (inaczej Wielki Rów Wschodni) to system gigantycznych rozpadlin o długości 6400km i szerokości 40-56km powstałych na skutek ruchów tektonicznych. Zaczynają się one
w górach Taurus w Turcji, rozciągając na południe przez Jordanię, wzdłuż Morza Martwego i części Morza Czerwonego do Etiopii,
a dalej przez Kenię i Tanzanię do Mozambiku. Zachodnie odgałęzienie biegnie łukiem przez Ugandę, Zair i Malawi. W tej części znajduje się jezioro Tanganika. W obrębie doliny wytworzyło się też kilka innych zbiorników wodnych takich jak: Malawi, Jezioro Wiktorii, Jezioro Edwarda, Kiwu, Jezioro George'a, Turkana (zwane dawniej Jeziorem Rudolfa) i Jezioro Alberta. Dno niektórych z nich położone jest znacznie poniżej poziomu morza. Każdy z tych akwenów ma inną historię i wiek powstawania. Istotne różnice dotyczą też fauny zasiedlającej wymienione jeziora.

Kliknij aby powiększyćTanganika jest jednym z największych słodkowodnych jezior na Ziemi, które zrodziło się około 20 milionów lat temu. Powstało
z meandrowej rzeki, która latami przedzierając się przez Rów Afrykański utworzyła początkowo trzy baseny: Kigoma (północny), Kalemie (centralny) oraz Zongwe (południowy). Z czasem połączyły się one
w jeden ogromny zbiornik wodny. Jezioro położone jest w Afryce Południowo-Wschodniej na terytorium czterech państw. Południowa część akwenu przynależy do Zambii, zachodnia
do Zairu (Demokratycznej Republiki Konga), północno-wschodnia do Burundi a wschodnie wybrzeże do Tanzanii. Dostęp
do niego ogranicza się jedynie do kilku miejsc, głównie w Burundi i Zambii, w których zbudowane zostały drogi i osiedla. Jako najdłuższe jezioro świata Tanganika rozciąga się na długości blisko 670km. Aby przebyć taki dystans potrzeba sześćdziesięciu godzin nieprzerwanej podróży łodzią, jedynym środkiem transportu po jeziorze. Powierzchnia tafli wody zajmuje 34,4 tys.km kwadratowych i leży na wysokości 773m n.p.m. Szerokość zbiornika mierzy 20-80km. Średnia głębokość jeziora wynosi 570m zaś maksymalna osiąga 1435-1470m. Jest zatem drugie pod względem głębokości po jeziorze Bajkał stanowiąc tym samym kryptodepresję. Tanganika zaliczana jest również do najczystszych wód świata, której widoczność sięga miejscami ponad 20m. Są jednak obszary, gdzie krystaliczna przejrzystość toni jest ograniczona nawet o połowę. Powodem są długie pory deszczowe, które występują od listopada do marca w południowej części jeziora i aż dwukrotnie bo od października do grudnia
oraz od końca lutego do kwietnia w jej północnej części. Podnoszący się wówczas poziom wody nanosi sporą ilość mulistego osadu. W Tanganice odnotowuje się wysoką zawartość soli pochodzącej z pokładów lawy wulkanicznej, otaczającej jezioro. Są to przede wszystkim węglany
i wodorowęglany sodu, a w mniejszym stopniu także wapnia i magnezu. W związku ze znacznym zasoleniem wysokie jest także pH wody. Podobnie wysoka jest również przewodność elektrolityczna. Średnia temperatura wód zbiornika to 26,5 stopnia C. Jezioro jest zasilane przez wiele rzek
i strumieni w większości o charakterze okresowym, przypadających w czasie opadów.
Do najważniejszych rzek należą: Malagarasi w Tanzanii, Rusizi w Burundi, Lukuga w Kongo
i Lufubu w Zambii. W zależności od rodzaju wybrzeża i podłoża wody jeziora dzielimy na trzy strefy. Każdej
z nich są przypisane konkretne gatunki ryb. Pierwszym typem jest strefa przybrzeżna nosząca nazwę litoralu. Ze względu na bardzo urozmaiconą budowę linii brzegowej Tanganiki mającej około 2000km długości wyróżniamy:

- litoral skalny - cechuje się stromym dnem, które zbudowane jest z dużych, kilkumetrowych głazów
i bloków skalnych. Powierzchnię skał pokrywają bujnie rosnące, poroślowe glony. W obszarze skalistym żyją głownie gatunki, które wyspecjalizowały się w zjadaniu pokarmu pochodzenia roślinnego. W jeziorze Tanganika miejsce to zajmują ryby z rodzajów Tropheus, Lamprologus
i Julidochromis.

- litoral żwirowaty - charakteryzuje się występowaniem na żwirowatym podłożu tworów skalnych
o średnicy od kilku do kilkudziesięciu centymetrów, wśród których znajduje się wiele szczelin, stanowiących doskonałe kryjówki dla ryb. Dno misy jeziornej na głębokości od 2 do 20m jest zwykle strome.
Dla jeziora Tanganika znamienne gatunki tej strefy to Tropheus, Petrochromis, Julidochromis, Telmatochromis oraz niektóre Lamprologus.

- litoral piaszczysty - to rozległe, białe lub czerwone, kilkukilometrowe plaże o łagodnym spadzie.
W tej strefie w jeziorze Tanganika żyją głównie gatunki rodzajów Xenotilapia, Callochromis
i Cyathopharynx. Niektóre obszary piaszczyste mogą być porośnięte roślinami naczyniowymi, tworzącymi typowe trzcinowiska lub podwodne łąki, gdzie mamy do czynienie przeważnie
z drapieżnymi gatunkami ryb.

-litoral ujścia rzek - okolice jeziora przyległe bezpośrednio do ujść rzek. Jest to strefa bagnista, gdzie przyniesiona z prądem duża ilość mulistej zawiesiny organicznej powoduje zmętnienie i małą przeźroczystość wody. Z tej strefy znane są gatunki z rodzaju Tilapia, Simochromis, Ctenochromis.

Pielęgnice żyją również w strefie zwanej pelagialem, czyli w środowisku otwartej toni wodnej. Jest ona bogata w plankton, który stanowi główny składnik pożywienia ryb. Zamieszkuje ją jednak niewiele gatunków. Dla jeziora Tanganika charakterystyczne są kilkutysięczne stada ryb
z rodzaju Cyprichromis i Paracyprichromis. Można spotkać tu również Bulengerochromis - największego drapieżnika jeziora. Trzecim typem podłoża jest sięgająca poniżej 100m głębokości strefa profundalu. Występują tu deficyty tlenowe. Spotkać tu można przedstawicieli rodzajów Trematocara
i Limnochromis. Na dnie jeziora miejscowo występują kilku kilometrowe pokłady muszli ślimaków mające nawet kilka metrów grubości, które stanowią kryjówkę dla wielu gatunków drobnych pielęgnic.
Do ryb żyjących w tym środowisku należą m.in. Neolamprologus i Lamprologus tzw. muszlowce.

Tanganika posiada również bogatą faunę i florę. Obok ponad 200 gatunków endemicznych ryb
w akwenie występują także liczne formy zooplanktonu, różne odmiany ślimaków, skorupiaki (kraby, krewetki) oraz gady (krokodyle, węże, żółwie), hipopotamy oraz wiele gatunków ptactwa wodnego. Do flory jeziora zaliczamy rośliny strefy przybrzeżnej (pałka, cibora, turzyca), rośliny pływające (lilie wodne, paprocie, pistie), rośliny rosnące w zanurzeniu (rogatek sztywny, nurzaniec śrubowy, wywłócznik kłosowy) i fitoplankton (okrzemki, sinice, zielenice).

Genealogia badania różnorodności, opisywania, klasyfikowania i katalogowania endemicznych pielęgnic afrykańskich przypada na drugą połowę XIX wieku. Podróżnik J. E. S. Moor był pierwszym, który dokonał połowu ryb z jeziora Tanganika. Kolekcja okazów została przekazana
do brytyjskiego muzeum, gdzie do 1920 roku prace nad taksonomią ryb prowadził belgijski ichtiolog George Albert Boulenger.
Powtórne studium nad regionem jeziora ponowiono dopiero po II wojnie światowej. W latach 1946-1947 Leloup poprowadził wyprawę naukową, podczas której specjaliści biorący udział
w ekspedycji opisali ichtiofaunę Tanganiki, a głównie jej zachodniej linii brzegowej. Efekty badań opublikowane zostały przez profesora Maxa Polla, którego wynikiem działań było opracowanie wielu nowych gatunków pielęgnic z jeziora Tanganika.
W późniejszych latach studiami nad ekologią ryb zamieszkujących Tanganikę oraz publikacjami swoich opracowań pochłonięci byli kolejni badacze; G. Marlier, N. Leloup, H. Matthes, W. Wickler, D.Thys, W. Staeck oraz M. Nellissen. Obecnie prowadzone prace badawcze nad jeziorem Tanganika realizowane są w ramach kompleksowych programów naukowych mających na celu dogłębne zbadanie różnych grup zwierzęcych i roślinnych tego niesamowitego zbiornika.

    Źródło:
  • Beata i Krzysztof Wiecheccy "Endemiczne pielęgnice wielkich jezior Afryki", Zarząd Główny Polskiego Związku Akwarystów, Chorzów 1986
  • Marta Mierzyńska "Trofeusy", Wydawnictwo AMBRA, Tarnów 2004
  • Ad Konings "Back to Nature", w tłumaczeniu Marzenny Kielan "Przewodnik po Świecie Pielęgnic z Tanganiki", TIGRA 2005
  • Roman Pawlak, Adam Adamski "Pielęgnice jeziora Tanganika", Wydawnictwo BGA 1992
  • http://klub-tanganika.pl
  • http://pl.wikipedia.org
  • http://cudaswiata.pl
  • http://www.akwarium.ilkus.pl

Na bazie zebranej literatury i publikacji internetowej tekst opracował
Tomasz Wysoczański-Minkowicz